Þarf ég að taka D-vítamín á veturna?
Já. Á Íslandi myndar húðin lítið sem ekkert D-vítamín frá því um október og fram í apríl, því sólin stendur of lágt á lofti. Íslenskar rannsóknir sýna að stór hluti landsmanna er undir æskilegum mörkum, og Embætti landlæknis ráðleggur öllum að taka D-vítamín sem bætiefni, sérstaklega yfir vetrartímann. D-vítamín stuðlar að eðlilegri upptöku og nýtingu kalks (kalsíums), og þess vegna fer vel á að taka efnin saman.
Af hverju myndar húðin ekki D-vítamín á veturna?
Húðin myndar D-vítamín þegar UVB-geislar sólar ná til hennar. Því lægra sem sólin stendur, því lengri leið fara geislarnir í gegnum lofthjúpinn og því færri geislar ná til húðarinnar. Það litla sem kemst í gegn yfir veturinn lendir á andliti og í besta falli höndum.
Árið 1988 sýndu Webb og félagar að í Edmonton í Kanada, á 52. breiddargráðu, myndaði húðin ekkert D-vítamín frá október fram í mars (Webb o.fl. 1988). Reykjavík er á 64. breiddargráðu. Í samanburði á 46 höfuðborgum Evrópu var UVB-geislun til D-vítamínmyndunar minnst í Reykjavík. Tímabilið þegar húðin getur ekki myndað D-vítamín, svokallaður „D-vítamínvetur“, var þar lengst, um 215 dagar á ári (Khanna o.fl. 2022).
Hver er D-vítamínstaða Íslendinga?
Embætti landlæknis miðar við að blóðgildi D-vítamíns sé að minnsta kosti 50 nmól/L. Íslenskar mælingar sýna að margir ná því ekki:
- Ungmenni: Í rannsókn á 16 ára ungmennum í Reykjavík vorið 2015 voru 70% stúlkna og 67% drengja undir 50 nmól/L (Gudmundsdottir o.fl. 2020).
- Börn: Í hópi barna sem fæddust 1999 og voru mæld fjórum sinnum á árunum 2006–2017 voru um 60% undir 50 nmól/L í hverri mælingu (Gunnarsdóttir o.fl. 2020).
- Eldra fólk: Í Öldrunarrannsókn Hjartaverndar var um helmingur kvenna og 41% karla undir 50 nmól/L (Imai o.fl. 2015).
- Barnshafandi konur: Veturinn 2017–2018 voru 30% undir 50 nmól/L, þótt 82% tækju bætiefni (Magnúsdóttir o.fl. 2021).
Í rannsókn á 944 fullorðnum Íslendingum var niðurstaðan sú að D-vítamín úr bætiefnum væri nauðsynlegt til að tryggja góða D-vítamínstöðu á norðlægum slóðum (Steingrímsdóttir o.fl. 2005).
Fæst nóg D-vítamín úr mat?
D-vítamín er í fáum fæðutegundum. Mest er í feitum fiski á borð við síld, lax, silung og makríl, í lýsi og í eggjarauðu.
Samkvæmt Embætti landlæknis gefur íslenskt mataræði að jafnaði 4–5 µg af D-vítamíni á dag, sem er um þriðjungur af ráðlögðum dagskammti fullorðinna. Samkvæmt landskönnun á mataræði 2019–2021 fær nærri annar hver fullorðinn Íslendingur of lítið D-vítamín. Í yngsta hópnum, 18–39 ára, eru það um 75% karla og 65% kvenna. Þeir sem taka ekkert D-vítamín sem bætiefni fá að jafnaði tæplega 5 µg á dag (Embætti landlæknis).
Hvað ráðleggur Embætti landlæknis?
Ráðlagður dagskammtur (RDS) er 15 µg (600 AE) fyrir 10–70 ára og 20 µg (800 AE) fyrir 71 árs og eldri. Á vef embættisins segir: „Öllum er því ráðlagt að taka D-vítamín sérstaklega á formi bætiefna … sérstaklega yfir vetrartímann en einnig á sumrin ef ávallt er notuð sólarvörn“ (Embætti landlæknis).
Ráðleggingarnar hér eru hærri en annars staðar á Norðurlöndum, þar sem miðað er við 10 µg fyrir fullorðna (NNR 2023). Embættið skýrir muninn með legu landsins, sem veldur því að sólarljósið nýtist ekki til D-vítamínmyndunar stóran hluta ársins. Efri mörk öruggrar neyslu eru 100 µg (4.000 AE) á dag fyrir fullorðna (EFSA 2023).
Hvað gerir D-vítamín?
D-vítamín stuðlar að:
- eðlilegri upptöku og nýtingu kalsíums og fosfórs
- eðlilegu kalsíummagni í blóði
- viðhaldi eðlilegra beina og tanna
- viðhaldi eðlilegrar vöðvastarfsemi
- eðlilegri starfsemi ónæmiskerfisins
Hvað segja stórar rannsóknir?
Stærstu rannsóknirnar benda til þess að ávinningur af D-vítamíni sé mestur hjá þeim sem hafa lítið D-vítamín í blóði og taka það daglega (Martineau o.fl. 2017). Hjá fólki sem hefur þegar nóg D-vítamín í blóði bætir viðbót litlu við (LeBoff o.fl. 2022). Margir Íslendingar mælast undir 50 nmól/L og eru því í hópnum sem hefur mest gagn af því að taka D-vítamín daglega.
Af hverju D3, K2 og kalk saman?
D-vítamín og kalk vinna saman. Kalk er nauðsynlegt fyrir viðhald eðlilegra beina og tanna, og D-vítamín stuðlar að eðlilegri upptöku og nýtingu þess. Embætti landlæknis lýsir því þannig að D-vítamín örvi frásog kalks í meltingarvegi. Þess vegna settum við þau saman: eitt hylki á dag í stað þriggja.
Kalkið í vörunni kemur úr íslenskum kalkþörungi (Lithothamnion).
K-vítamín stuðlar, eins og D-vítamín, að viðhaldi eðlilegra beina. D-vítamín eykur framleiðslu próteina sem þurfa K-vítamín til að virka, og þess vegna eru efnin oft tekin saman. Rannsóknir á samspili þeirra eru þó enn fáar, og því er hér aðeins byggt á því sem staðfest er um hvort efni fyrir sig (van Ballegooijen o.fl. 2017).
Svona passar D3, K2 og kalk inn
Eitt hylki á dag af D3, K2 og kalki gefur 50 µg (2.000 AE) af D3-vítamíni, 100 µg af K2-vítamíni (MK-7) og 150 mg af kalki. Það er meira en ráðlagður dagskammtur, en helmingur af efri mörkum. Taktu hylkið með máltíð, því D- og K-vítamín eru fituleysanleg.
Kraftur og Gyðja innihalda þegar 50 µg af D3 og 100 µg af K2. Ef þú notar aðra hvora vöruna þarftu ekki að bæta D3, K2 og kalki við.
Kynntu þér D3, K2 og kalk frá Ingling hér.
Algengar spurningar
Á ég líka að taka D-vítamín á sumrin? Embætti landlæknis ráðleggur D-vítamín sem bætiefni sérstaklega yfir vetrartímann, en einnig á sumrin hjá þeim sem nota ávallt sólarvörn.
Get ég fengið of mikið? Já. Efri mörk eru 100 µg á dag fyrir fullorðna. Ef meira er tekið yfir lengri tíma getur styrkur kalks í blóði orðið of hár, sem getur meðal annars leitt til nýrnasteina og skertrar nýrnastarfsemi.
Heimildir
- Embætti landlæknis. D-vítamín. island.is/d-vitamin
- Webb AR, Kline L, Holick MF (1988). J Clin Endocrinol Metab 67:373. PubMed
- Khanna T o.fl. (2022). Nutrients 14:5189. PMC
- Gudmundsdottir HK o.fl. (2020). Public Health Nutr. PMC
- Gunnarsdóttir B o.fl. (2020). Læknablaðið. DOI
- Imai CM o.fl. (2015). Öldrunarrannsókn Hjartaverndar. PMC
- Magnúsdóttir KS o.fl. (2021). PMC
- Steingrímsdóttir L o.fl. (2005). JAMA. PubMed
- Martineau AR o.fl. (2017). BMJ. PubMed
- LeBoff MS o.fl. (2022). NEJM. PMC
- van Ballegooijen AJ o.fl. (2017). PubMed
- EFSA (2023). Efri mörk D-vítamíns. PMC
- Norrænar næringarráðleggingar (NNR) 2023. pub.norden.org
Fæðubótarefni koma ekki í stað fjölbreyttrar fæðu og heilbrigðs lífsstíls. Ekki skal neyta meira en ráðlagðs daglegs neysluskammts. Geymist þar sem börn ná ekki til.
Barnshafandi konur, konur með barn á brjósti og þeir sem taka lyf eða eru með sjúkdóma ættu að ráðfæra sig við lækni áður en fæðubótarefni eru tekin. K-vítamín getur haft áhrif á virkni blóðþynningarlyfja á borð við warfarín.
Deila á

